જ્ઞાન સંપૂટ – ૮: કમ્પોસ્ટ બનાવવું

મગનભાઇ જણાવે છે કે કચ્છમાં આપણી પાસે સૂકો ખેત કચરો તો મોટા જથ્થામાં મળી રહે છે પરંતુ લીલો કચરો નહીવત મળે છે. જેને કારણે કમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવું પડકાર બની રહે છે. આ માટે મગનભાઇ જે કોઇપણ ખેત કચરો કે જે ઝડપથી સડતો નથી જેમ કે, એરંડાના છોડના અવશેષો, શેરડીના સૂકા પાન કે જે ઉનાળામાં તેમની પાસે ઉપલબ્ધ છે તેનો ખેતરની બહાર એક જગ્યાએ ઢગલો કરે છે.

આ કચરાને ઉનાળે ગરમ થવા દે છે અને ચોમાસામાં તેના પર વરસાદનું પાણી વરસવા દે છે. જેને કારણે સૂકો ખેત કચરો તેની તાકાત મૂકી દે છે એટલે કે સરળતાથી ભાંગી શકાય તેવો થઇ જાય છે. ચોમાસું ઉતરતા તેના પર ટ્રેક્ટર ફેરવે છે જેને કારણે આ સૂકો ખેત કચરો ભાંગી પડે છે. આ ભાંગેલા કચરાને તે શિયાળા દરમિયાન વાડામાં પશુ પથારી તરીકે વાપરે છે. તેમાં પશુનુ છાણ અને મૂત્ર શોષવા દે છે. જેને કારણે આ મટીરીયલનો સી.એન. રેશીયો નીચો આવતો જાય છે.

શિયાળો પૂર્ણ થયા બાદ તે વાડામાંથી આ પશુ પથારી કાઢીને તેમાંથી કમ્પોસ્ટનો ઢગલો બનાવે છે. આ ઢગલાની દર મહિને પલ્ટી મારતાં રહે છે અને જરૂર જણાય તો પલ્ટી વખતે પાણી ઉમેરે છે અને આ રીતે ચોમાસાંની સીઝન માટે કમ્પોસ્ટ ખાતર તૈયાર થાય છે.

આ પ્રક્રિયા તેઓ ફરી ને ફરી વર્ષો-વર્ષ કરતા રહે છે.

તઓે વધુમાં જણાવે છે કે મોટા જથ્થામાં કમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવામાં વધુ મજૂરની જરૂર પડે છે – જે પરવડતું નથી. આ માટે મગનભાઇ બધા જ કામ માટે લોડર મશીન ભાડે રાખી લે છે. તેમણે વાડાના ગેટનું માપ, ઢગલાનું માપ વગેરે એ રીતે ગોઠવ્યા છે કે લોડર મશીન સરળતાથી કામ કરી શકે.

મગનભાઇ કમ્પોસ્ટ ખાતરનો સંગ્રહ કરતા નથી. તેમણે કમ્પોસ્ટ ખાતરના ઉત્પાદનની સાઇકલ જ એવી રીતે ગોઠવી છે કે તેમને જરૂરિયાતના સમયે કમ્પોસ્ટ ખાતર મળી રહે. તેમને કમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવાની પણ ઉતાવળ રહેતી નથી, આથી ડિ-કમ્પોઝર જીવાણું વાપરવાની પણ જરૂર પડતી નથી.